Në disa vende evropiane, JACARDI tregon se si EU4Health po shndërrohet nga një program evropian në një ndryshim praktik në shëndetësi. JACARDI është një veprim i përbashkët i Bashkimit Evropian (BE) për sëmundjet kardiovaskulare dhe diabetin, i financuar përmes programit EU4Health, i cili lidh institucione, ekspertë dhe sisteme shëndetësore me qëllim uljen e barrës së infarkteve, goditjeve në tru dhe diabetit, përmirësimin e parandalimit, zbulimin më të hershëm të sëmundjeve dhe organizimin më të mirë të kujdesit për pacientët.
Në kuadër të kësaj nisme po zbatohen 143 projekte pilot në 18 vende evropiane, duke përfshirë rritjen e edukimit shëndetësor, përmirësimin e cilësisë së të dhënave shëndetësore, depistimin e grupeve me rrezik, krijimin e rrugëve të integruara të trajtimit, vetëmenaxhimin e sëmundjeve dhe mbështetjen për personat me sëmundje kronike që të mbeten aktivë në tregun e punës.
Përmes këtij shembulli bëhet e qartë vlera e vërtetë e programit EU4Health: fondet evropiane shndërrohen në organizim konkret të kujdesit shëndetësor, në përmirësim të njohurive dhe në rezultate më të mira për pacientët.
Shembuj të tillë janë të rëndësishëm sepse e zbresin integrimin evropian nga gjuha e deklaratave politike dhe retorikës në hapësirën ku qytetarët e përjetojnë më drejtpërdrejt shtetin: spitalin, ambulancën, shtëpinë dhe familjen. Kur Bashkimi Evropian investon në forcimin e parandalimit, të dhëna më cilësore dhe koordinim më efikas, nuk flasim për një institucion të largët, por për një mundësi konkrete mbështetjeje për pacientët dhe profesionistët shëndetësorë.
Pikërisht për këtë arsye zhvillohen modele për edukimin shëndetësor, vetëmonitorimin, koordinimin ndërmjet ofruesve të kujdesit shëndetësor dhe ndjekjen e strukturuar të pacientëve pas daljes nga spitali. Në këtë mënyrë, vlerat e Bashkimit Evropian përkthehen në siguri të përditshme: pacienti të dijë se çfarë e pret më pas, mjeku të ketë në dispozicion të dhëna më të mira, sistemi të mos reagojë me vonesë dhe familja të mos mbetet e vetme.
Përmes programit EU4Health, 11 projekte me pothuajse 62 milionë euro mbështetje punojnë pikërisht në zgjidhje të tilla për uljen e barrës së goditjes në tru, përmes depistimit, zbulimit të hershëm, mjeteve digjitale, inteligjencës artificiale, rrugëve të integruara të kujdesit dhe koordinimit më të mirë të sistemeve shëndetësore.
Ky është thelbi i EU4Health: mundësia që shëndetësia të hyjë në një nivel më të lartë të funksionimit sistemik, të ndërtohet mbi më shumë njohuri, standarde, konkurrencë, partneritete dhe një shkallë më të lartë përgjegjësie.
Me nënshkrimin e marrëveshjes për pjesëmarrje në programin EU4Health, shteti ynë fiton qasje në programin më të madh shëndetësor të Bashkimit Evropian. Ky program ka një buxhet operacional prej 4,4 miliardë eurove për periudhën 2021–2027.
Është e rëndësishme të theksohet se këto mjete nuk i ndahen automatikisht shtetit tonë. Kjo do të thotë se institucioneve tona, subjekteve publike dhe private të shëndetësisë, komunitetit akademik, organizatave profesionale dhe komunitetit më të gjerë shëndetësor u jepet shansi të marrin pjesë në thirrje evropiane, grante të drejtpërdrejta, veprime të përbashkëta dhe partneritete, sipas të njëjtave rregulla dhe me të njëjtën disiplinë projektore si të gjithë pjesëmarrësit e tjerë në program.
Ekziston edhe një dallim i rëndësishëm: këto mjete nuk përbëjnë një shpërblim për retorikën. Disponueshmëria dhe realizimi i tyre do të varen nga gatishmëria jonë dhe nga kapacitetet që kemi zhvilluar. Do të nevojiten projekte cilësore, tregues të qartë, partneritete, koordinim institucional dhe aftësia për ta shndërruar një ide në një rezultat të matshëm.
Prandaj, për mua, hyrja në programin EU4Health nuk përfaqëson thjesht një sukses administrativ, por një konfirmim evropian se reformat që kemi nisur kanë drejtim, besueshmëri dhe logjikë institucionale. Marrëveshja vjen në një moment të rëndësishëm. Gati një vit pasi morëm përgjegjësinë për sistemin shëndetësor, mund të themi se rezultati më i madh nuk qëndron vetëm te vendimet individuale, por te drejtimi që kemi vendosur. Shëndetësia po largohet nga logjika shumëvjeçare e shuarjes së përditshme të “zjarreve” dhe po hyn në një qasje sistematike dhe të qëndrueshme, të bazuar në të dhëna, digjitalizim, parandalim, planifikim të burimeve njerëzore, cilësi, transparencë dhe standarde evropiane.
Prandaj, nënshkrimi në Bruksel nuk është pika përfundimtare; ai është dëshmi se viti i parë nuk ishte kohë e humbur, por një vit i ndërtimit të themeleve. Në politikë, ndonjëherë rezultatet më të rëndësishme nuk janë ato më të zhurmshmet. Ato nuk vijnë gjithmonë me fjalë të mëdha, por me momentin kur një institucion vendoset më në fund në trajektoren e duhur. EU4Health është pikërisht një moment i tillë – një konfirmim i fuqishëm se shëndetësia mund të ecë drejt Bashkimit Evropian si sistem.
Në kuadër të EU4Health, prioritetet tona janë të përcaktuara qartë: shëndetësia digjitale dhe të dhënat shëndetësore; parandalimi dhe depistimi; onkologjia dhe shëndeti kardiovaskular; shëndeti mendor, veçanërisht te të rinjtë; gatishmëria për krizat shëndetësore; qasja në barna dhe produkte mjekësore; fuqizimi i personelit shëndetësor; si dhe qeverisje më e mirë, rregullim më i mirë dhe shërbime më cilësore për qytetarët. Këto janë temat që bëjnë dallimin mes një sistemi që pret derisa problemi të shndërrohet në krizë dhe një sistemi që di ta parandalojë atë.
EU4Health na hap gjithashtu derën drejt rrjeteve evropiane. Kjo do të thotë se klinikat, institutet, fakultetet, shoqatat profesionale dhe organizatat e pacientëve në vendin tonë mund të bëhen pjesë e konsorciumeve më të gjera, të mësojnë nga modelet evropiane tashmë të provuara, të përvetësojnë dhe përshtatin praktikat më të mira, si dhe të ndërtojnë kapacitete që nuk kufizohen vetëm brenda kornizave kombëtare. Në shëndetësinë moderne, izolimi ka një kosto të lartë. Dija zhvillohet me shpejtësi, teknologjia ndryshon shpejt dhe rreziqet nuk njohin kufij kombëtarë. Prandaj edhe përgjigjja duhet të jetë evropiane, e ndërlidhur dhe e koordinuar.
Procedura e aplikimit është e përcaktuar me saktësi, por kërkon njohuri dhe seriozitet institucional. Thirrjet publikohen përmes HaDEA dhe portalit EU Funding & Tenders. Për secilën thirrje, programi vjetor i punës përcakton objektivat, aplikantët e pranueshëm, aktivitetet, rezultatet e pritshme dhe kushtet. Organizatat që dëshirojnë të aplikojnë duhet fillimisht të regjistrohen në Participant Register, ndërsa përmes portalit mund të kërkojnë edhe partnerë projektesh. Aplikimet vlerësohen nga HaDEA dhe Komisioni Evropian, me mundësinë e përfshirjes së ekspertëve të jashtëm. Norma bazë e bashkëfinancimit arrin deri në 60 për qind, ndërsa në raste të veçanta me interes të jashtëzakonshëm mund të arrijë deri në 80 për qind.
Kjo do të thotë se detyra jonë fillon tani. Shteti duhet të jetë organizator, koordinator dhe nxitës i këtij procesi. Ministria e Shëndetësisë do të ketë detyrimin ta afrojë programin te të gjithë përfituesit e mundshëm: universitetet, fakultetet e mjekësisë, klinikat, spitalet, institutet, shoqatat profesionale, organizatat e pacientëve dhe partnerët e tjerë relevantë. Nuk do të lejojmë që kjo mundësi evropiane të mbetet vetëm një informacion i shpërndarë në publik; në periudhën që vjen ajo do të shndërrohet në një agjendë pune, një kalendar projektesh dhe një mobilizim institucional.
Veçanërisht e rëndësishme për sistemin tonë shëndetësor është se EU4Health nuk financon vetëm infrastrukturën ose aktivitete të izoluara. Programi mbështet transformimin sistemik. Komisioni Evropian e ka konceptuar këtë program si një instrument për ndërtimin e sistemeve shëndetësore më të forta, më rezistente dhe më të qasshme, me fokus në kërcënimet shëndetësore, parandalimin, luftën kundër kancerit, digjitalizimin, barnat, personelin shëndetësor dhe Bashkimin Evropian të Shëndetësisë. Prandaj, këtë program e shoh edhe si një test të pjekurisë sonë dhe të gatishmërisë për të hartuar projekte cilësore, për të ndërtuar partneritete, si dhe si një provë të kapaciteteve tona për të punuar sipas afateve, treguesve dhe standardeve evropiane.
Pikërisht për shkak të këtyre pritshmërive të larta evropiane ndaj sistemit tonë shëndetësor, tashmë po hyjmë me një dinamikë të fuqishme në fazën e radhës: shndërrimin e qasjes evropiane në kulturë institucionale vendore. Përpara nesh është një periudhë aplikimesh, partneritetesh, projektesh dhe përfitimesh konkrete nga EU4Health për qytetarët tanë.
Në fund, EU4Health është një mesazh politik, institucional dhe qytetërues se shëndetësia jonë po e lë pas pozicionin e vëzhguesit dhe po hyn në hapësirën ku krijohen zgjidhjet evropiane në fushën e shëndetësisë. Ky është fillimi i një përgjegjësie të re, në të cilën qasja evropiane do të bëhet praktikë vendore, ndërsa reformat do të maten sipas standardeve evropiane. Drejtimi tashmë është përcaktuar: shëndetësia nuk e sheh më Bashkimin Evropian nga jashtë, por ecën brenda sistemit evropian të dijes, standardeve dhe përgjegjësisë.