Ndonjëherë, dobësitë më të mëdha sistemike nuk shfaqen në tituj mediatikë që tërheqin vëmendjen e publikut, por në skenat e vogla, të përditshme, që ndodhin larg vëmendjes së mediave dhe më afër jetës së pacientëve. Në një turn nate, në një ambulancë që punon nën presion, mjeku ka përballë një njeri me dhimbje, frikë dhe pritshmëri se shteti – i përfaqësuar përmes asaj manteli të bardhë – do të jetë i saktë dhe do të dijë ta peshojë vendimin në mënyrë që të ulë rrezikun dhe të rrisë mundësinë për një përfundim të mirë të trajtimit.
Tani imagjinoni që i njëjti pacient, me të njëjtën tablo klinike, të nesërmen hyn në një institucion tjetër shëndetësor dhe merr terapi të ndryshme – jo sepse mjekësia është “relative”, por sepse sistemi nuk ka siguruar një kornizë të qartë dhe të përbashkët klinike për vendimmarrje. Atëherë ndryshimi nuk është çështje stili apo përvoje, por çështje sigurie për pacientin. Në atë moment, variacioni në qasjen e sistemit shëndetësor bëhet padrejtësi. Pikërisht këtu nis thelbi i temës që dua të hap: udhëzimet profesionale për praktikimin e mjekësisë së bazuar në prova, jo si formalitet administrativ, por si garanci publike.
Në këtë drejtim, synimi që duam të arrijmë është vendosja e një sistemi kombëtar të udhëzimeve profesionale të bazuara në prova shkencore, i udhëhequr nga logjika e cilësisë më të lartë, sigurisë më të madhe dhe efikasitetit më të mirë të shërbimeve shëndetësore. Qasja nuk është “të shpikim nga e para”, por të marrim udhëzime klinike ndërkombëtare me cilësi të lartë, t’i përshtatim, t’i miratojmë dhe t’i integrojmë si udhëzime zyrtare kombëtare, duke i futur në praktikën e përditshme klinike.
Bëhet fjalë për një lloj “marrëveshjeje profesionale” që shkenca të zërë vend në funksionimin e përditshëm të sistemit shëndetësor, pa e cenuar gjykimin klinik. Modelet më të mira evropiane pikërisht këtë bëjnë: ruajnë autonominë e mjekut, por kufizojnë arbitraritetin e sistemit. Sistemet moderne shëndetësore evropiane mbështeten në Evidence-Based Medicine, ku vendimet klinike bazohen në rishikime sistematike shkencore, rekomandime ndërkombëtare dhe meta-analiza, me qëllim që të zvogëlohen variacionet e pajustifikuara mjekësisht në trajtim dhe të rritet siguria e pacientëve mbi një standard të qëndrueshëm.
Kur flas për Evropën, nuk e kam fjalën për një mit, por për praktika konkrete që mund të ndihmojnë në forcimin e qëndrueshmërisë së sistemit tonë ndaj luhatjeve të panevojshme në trajtim. Për shembull, në Francë, Haute Autorité de Santé (HAS) zhvillon dhe publikon metodologji dhe mjete për rekomandime klinike, me qëllim përmirësimin e cilësisë dhe sigurisë së kujdesit dhe lehtësimin e zbatimit të udhëzimeve nga profesionistët shëndetësorë. Në Gjermani, AWMF (Association of the Scientific Medical Societies) ka rregullore dhe manual të detajuar për zhvillimin dhe regjistrimin e udhëzimeve klinike, duke insistuar në një proces transparent, të riprodhueshëm dhe me standarde të larta shkencore. Thelbi është se këto rregullore nuk janë mendime individuale, por produkt i një qëndrimi publikisht të argumentuar të komunitetit profesional.
Në nivel metodologjie, vendet evropiane dhe më gjerë prej kohësh përdorin standarde për të përcaktuar se çfarë do të thotë “udhëzim cilësor”. AGREE II (Appraisal of Guidelines for Research & Evaluation), për shembull, është një instrument që vlerëson rigorozitetin e zhvillimit, transparencën, zbatueshmërinë dhe menaxhimin e konfliktit të interesit. Ky është një mesazh i rëndësishëm edhe për ne: nëse duam që publiku të besojë, duhet të tregojmë si arrihet te rekomandimi, jo vetëm cili është rekomandimi.
Provat nuk hasen vetëm në mjekësinë klinike. Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve (ECDC), përmes PRECEPT, ka zhvilluar një qasje për vlerësimin dhe “gradimin” e provave në shëndetin publik, sepse në ndërhyrjet e shëndetit publik ndonjëherë është më e vështirë të sigurohen studime “ideale”, por vendimet duhet të merren gjithsesi në mënyrë të përgjegjshme dhe transparente. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për vendet e vogla, sepse metodologjia është mbrojtja më e mirë kundër improvizimit, edhe në përpjekjet e përditshme parandaluese të sistemit shëndetësor.
Kur bëhet fjalë për terapi dhe teknologji të reja, Bashkimi Evropian shkon edhe më tej në harmonizimin e vlerësimeve klinike. Rregullorja (BE) 2021/2282 për Health Technology Assessment, e zbatueshme nga 12 janari 2025, dërgon një sinjal të qartë se kontinenti synon një kornizë të përbashkët për vlerën klinike dhe krahasueshmërinë. Nuk bëhet fjalë vetëm për një rregullore teknike, por për një qëndrim politik që vendimet që prekin shëndetin e qytetarëve duhet të jenë të mbështetura, të argumentuara dhe të krahasueshme, sepse pas tyre qëndrojnë jetë njerëzish dhe fonde publike.
Pse kjo është e rëndësishme për Maqedoninë pikërisht tani? Sepse qytetarët tanë janë të lodhur nga ndjesia se rezultati ndonjëherë varet nga fakti nëse “zgjedhin derën e duhur”. Edhe punonjësit shëndetësorë janë të lodhur nga puna në një mjedis ku rregullat interpretohen ndryshe, ndërsa publiku kërkon garanci që shteti ende nuk i ka vendosur si standard të përbashkët dhe të formalizuar.
Synimi për ta zhvilluar sistemin shëndetësor në këtë drejtim përmban edhe një dimension politik të drejtësisë. Nga njëra anë, kur ekziston një udhëzim kombëtar, pacienti ka një pikënisje të barabartë, pavarësisht nëse ndodhet në një qendër të madhe klinike apo në një ambulancë më të vogël. Nga ana tjetër, mjekët fitojnë një bazë profesionale që i mbron kur vendimi klinik duhet të jetë mjekësor dhe jo rezultat i presionit, zakonit apo praktikave të paqarta lokale.
Për të shmangur rrezikun që kjo të mbetet vetëm një qëllim i mirë i parealizuar, duhet shtuar edhe diçka që Evropa tashmë po e bën gjithnjë e më intensivisht: lidhjen e udhëzimeve me mjete digjitale për mbështetje klinike në vendimmarrje, në mënyrë që ato të jenë “në dorë” pikërisht në momentin kur merret vendimi. Komisioni Evropian ka publikuar udhëzues për udhëzime klinike dhe mjete të mbështetjes së vendimmarrjes klinike në kuadër të Rrjeteve Referuese Evropiane (ERN), duke treguar drejtimin e zhvillimit: nga dokumente statike drejt mbështetjes praktike në kohë reale.
Prandaj, ideja themelore në zhvillimin e këtij sistemi kombëtar të udhëzimeve profesionale mjekësore është krijimi i një zakoni sistemik në shëndetësi, ku dija më e mirë bëhet sjellje normale. Ta mësojmë sistemin të “përditësohet” rregullisht me prova bashkëkohore mjekësore, ta mësojmë komunitetin profesional me metodologji transparente, dhe qytetarët me ndjenjën se ekziston një rrugë standarde dhe e parashikueshme kur bëhet fjalë për shëndetin.