Во претходната колумна пишував за првиот столб на Дигиталната здравствена стратегија 2026–2030, за интероперабилноста, односно за потребата здравствениот систем да зборува на еден јазик. Фокусот беше на редот во системот, стандардите, податоците и новата дигитална граматика на здравството. Но јазикот на системот има смисла само ако на крајот подобро го слуша човекот. Затоа вториот столб на стратегијата е насочен кон тоа како дигитализацијата да стане видлива, корисна и достоинствена за пациентот.
Смислата на здравството не е содржана во институциите на кои се темели, таа произлегува од човекот кој има потреба од од лекување. Секоја стратегија, систем, закон и технологија мора на крајот да се оцени низ призма дали пациентот полесно стигнува до услуга, дали има повеќе сигурност, дали подобро ја разбира својата здравствена состојба и дали чувствува дека системот го гледа како личност, а не како предмет во административна постапка.
Вториот столб на стратегијата ја отвора темата за пациентскиот пристап, современите дигитални сервиси и непрекинатата здравствена поддршка низ целиот пат на лекување. Ако првиот столб ја уредува внатрешната архитектура на системот, вториот столб ја отвора вратата кон пациентот. Тоа е премин од дигитализација што им служи само на институциите кон дигитализација што им служи и на граѓаните. Институционалната мрежа која собира информации се движи кон јавен здравствен сервис што ги претвора тие информации во право, сигурност, практична поддршка и доверба.
Во нашиот систем имаме поставени важни основи, Мој Термин“ го промени начинот на закажување и упатување. Електронските рецепти го поедноставија пристапот до терапија. Телемедицинскиот модул покажаа дека дел од здравствените услуги можат да се доближат до пациентот, особено кога географијата, времето или недостигот на специјалист создаваат реална пречка. Имаме имплементирани дигитални решенија кои веќе ја променија секојдневната комуникација меѓу граѓаните и здравствениот систем.
Но следниот чекор е поголем од закажување термин или пристап до рецепт. Следниот чекор е граѓанинот да добие вистинско место во сопствената здравствена приказна, односно да се трансформира од пасивен примател на одлуки во информиран учесник во лекувањето. Што значи граѓанинот да има пристап до своето здравствено досие, да може да ја следи својата медицинска историја, да знае кои податоци постојат за него, кој пристапил до нив, за која цел и под кој основ. Притоа подразбирајќи и можност да овласти и друго лице кога е потребно да биде подобро информиран учесник во лекувањето.
Здравственото досие е лична медицинска меморија на секој човек, која го надминува административното забележување. Во него се запишани и сочувани најчувствителните информации за човекот, како што се болеста, терапијата, ризикот, стравот, надежта, исходот. Кога пациентот нема пристап до тие информации, тој лесно станува зависен од системот. Но кога имаме изградено можност за спротивна ситуација, односно кога има пристап до нив, тоа значи можност за него да стане партнер во грижата за сопственото здравје.
Во модерното здравство, пациентот повеќе не може да биде пасивен примател на одлуки. Особено кај хроничните болести, кај долгорочните терапии, кај превенцијата и кај скринингот, успехот зависи од активна соработка меѓу пациентот и здравствениот тим. Пациент со дијабетес, хипертензија, кардиоваскуларен ризик или друга хронична состојба има потреба од континуитет. Неговата грижа не започнува и не завршува со еден термин. Таа продолжува секој ден, преку следење, терапија, контроли, навики, предупредувања и навремена комуникација.
Дигиталните услуги се тие кои можат да создадат нов квалитет, кој може да го препознаеме само кога пациентот ќе може да ги види своите резултати, да ја следи терапијата, да добие информација за наредна контрола, да има увид во препораките и да комуницира со системот преку безбеден канал. Само во оваа институционална атмосфера здравството може да биде помалку случајно и повеќе континуирано. Содржана суштината на вториот столб е овде: пациентот да не се губи меѓу институции, документи и процедури, туку да има јасна патека низ системот.
Стратегијата предвидува развој на пациентски портал интегриран во постојната дигитална инфраструктура. Станува збор за портал кој ќе биде личен, безбеден и разбирлив простор за граѓанинот. Преку него пациентот треба да има пристап до здравственото досие, увид во пристапите до неговите податоци, можност за управување со согласности и можност за овластување претставник. За постари лица, деца, пациенти со сложени состојби или лица што зависат од грижа на член од семејството, ова ќе значи практична поддршка во секојдневието.
Оваа насока на движење на дигитализацијата во здравствениот систем не е непознат или експериментален пат. Европскиот здравствен простор на податоци ја поставува токму логиката дека граѓаните треба да имаат пристап и поголема контрола врз сопствените електронски здравствени податоци. MyHealth@EU веќе развива прекугранични електронски услуги како е-рецепти и пациентски резимеа, со цел здравствените информации да го следат пациентот и надвор од неговата држава. Естонија покажува дека граѓанинот може да пристапи до своите здравствени податоци и да види кој пристапил до нив. Данска, преку националниот портал sundhed.dk, покажува дека пациентскиот портал може да стане централна јавна услуга преку која граѓаните пристапуваат до медицински записи, лабораториски резултати, лекови и други здравствени информации. Овие примери ни кажуваат дека кога системот е добро дизајниран, пациентскиот пристап не мора нужно да значи создавање на ризик, туку извор на доверба.
Но довербата не се стекнува сама од себе, мора да биде изградена со правила. Пациентскиот пристап до податоци мора да биде придружен со силна заштита, верификација, контрола на пристап, евиденција кој ги користел податоците, управување со согласности и цврсти процедури при непосакувани инциденти. Во здравството, безбедноста на податоците е дел од безбедноста на пациентот. Податокот мора да биде достапен кога е потребен за грижа, но мора да биде заштитен од секоја неовластена употреба.
Вториот столб носи во себе и важна социјална димензија. Дигитализацијата не смее да стане нова линија на поделба меѓу оние што знаат и можат да користат дигитални услуги и оние што остануваат надвор од нив. Постарите лица, граѓаните од рурални средини, лицата со попреченост, семејствата со пониски приходи и заедниците со пониска дигитална писменост мора да бидат вклучени уште од дизајнот на услугите. Инклузијата како вредносен принцип е условот дигиталното здравство да биде праведно.
Поради тоа и дигиталната писменост станува интегрален дел од здравствената политика. Ако граѓанинот не знае како да пристапи до услугата, ако интерфејсот е неразбирлив, ако јазикот е тежок, ако системот бара повеќе чекори отколку што реално може да ги совлада корисникот, тогаш дигиталната услуга формално постои, но суштински не е достапна во реалниот живот на граѓаните. Технолошкото унапредување во здравството бара водење на грижа истото да биде и човечки читливо.
Телемедицината е еден од најважните инструменти во оваа насока, кој во себе не содржи нужност за замена на лекарот или физичкиот преглед. Но, може да го релативизира просторот и да ја намали оддалеченоста меѓу пациентот и специјалистичката грижа. Функционалноста на ова успеавме веќе да ја демонстрираме преку успешниот пилот-проект за телемедицина во Дебар и Делчево, каде што преку поврзување со Универзитетската клиника за дерматовенерологија во Скопје, пациентите добија можност за специјалистичка консултација без да патуваат до главниот град. За дел од консултациите, контролните прегледи, следењето на хронични пациенти и поддршката на локалните здравствени установи, телемедицината значи заштеда на време, пари и напор. Што е особено важно за граѓаните кои живеат подалеку од големите здравствени центри. Во овој контекст, телемедицината треба да ја разбереме и прифатиме и како инструмент за регионална правичност во здравството.
Во иднина, уште поголема улога ќе има телемедицинското следење на пациенти и надминување на рекативноста на системот само кога ќе се влоши здравствената состојба на одреден човек. На приемер, кај дел од хроничните пациенти, редовното следење на параметри, навременото предупредување, протоколите и комуникацијата со здравствениот тим можат да спречат компликации и непотребни хоспитализации.
Во рамки на оваа логика, следниот чекор ќе биде внимателно воведување на дигитални услуги поддржани од вештачка интелигенција, интегрирани во националното електронско здравствено досие. Алгоритмот нема да одлучува и да го замени лекарот, само ќе помага навреме да се препознаат ризици, да се организираат приоритети, да се поддржи клиничката проценка и пациентот да добие појасна насока низ системот. Кај хроничните пациенти, на пример, ВИ - алатките можат да помогнат во препознавање на промени во параметрите, потсетување за контроли, поддршка на протоколи за следење и подобра координација меѓу пациентот, матичниот лекар и специјалистот. Но основниот принцип останува непроменет, а тоа е: технологијата е поддршка, а одговорноста, проценката и конечната одлука остануваат кај медицинскиот професионалец. Само на овој начин вештачката интелигенција може да биде дел од похумано, побезбедно и попрецизно здравство.
Континуитетот на грижата станува еден од клучните поими за опис на процесите на дигитализација. Пациентот не смее да има чувство дека секоја институција започнува од почеток и дека секој лекар ја бара истата приказна одново. Кога системот има уредени податоци, пациентски пристап, дигитални услуги и поврзани нивоа на здравствена заштита, тогаш грижата продолжува од матичен лекар до специјалист, од болница до домашно лекување, од дијагноза до контрола, од терапија до превенција.
Вториот столб освен што има претензија за проширување на дигиталните услуги, тој е насочен и кон воспоставување на квалитативно нов однос меѓу пациентот и системот. Однос во кој информираниот пациент ќе добива повеќе увид, повеќе контрола, повеќе сигурност и повеќе можност да учествува.
Ако првиот столб беше јазикот на системот, вториот столб е гласот на пациентот кој треба да се слушне и кога системот се дизајнира.
До 2030 година, нашата цел е пациентот да има побезбеден и подостоинствен пат низ здравствениот систем, обезбеден пристап до податоци, со изградено знаење како да ги користи, да може да очекува поддршка и кога живее далеку од регионална болница. Во крајна инстанца, системската намера која ја поставивме е пациентот да биде партнер во сопственото лекување.